Báo cáo IEA cảnh báo chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu đối mặt rủi ro nghiêm trọng — cần 60 tỷ USD đầu tư trong thập kỷ tới

Theo CleanTechnica, Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) vừa công bố một báo cáo quan trọng về chuỗi cung ứng đất hiếm (rare earth elements) toàn cầu, cảnh báo rằng sự mất cân đối giữa nhu cầu tăng vọt và tốc độ đa dạng hóa nguồn cung chậm chạp đang đặt ra rủi ro nghiêm trọng cho nhiều ngành công nghiệp then chốt — từ xe điện, năng lượng tái tạo đến công nghệ số và quốc phòng.

Nhu cầu tăng gấp đôi, nguồn cung vẫn phụ thuộc một quốc gia

Báo cáo được công bố trước thềm Hội nghị thượng đỉnh G7 năm 2026 do Pháp làm chủ tịch, tập trung vào nhóm đất hiếm dùng trong sản xuất nam châm vĩnh cửu — bao gồm neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium. Đây là những nguyên tố không thể thiếu trong động cơ xe điện, tuabin gió, robot công nghiệp và nhiều thiết bị công nghệ cao khác.

Theo số liệu từ IEA, nhu cầu đất hiếm dùng cho nam châm đã tăng gấp đôi kể từ năm 2015 và được dự báo sẽ tiếp tục tăng thêm hơn 30% vào năm 2030. Tuy nhiên, nguồn cung lại tập trung gần như hoàn toàn tại Trung Quốc:

• Khoảng 60% sản lượng khai thác đất hiếm nam châm toàn cầu
• Hơn 90% công suất tinh chế
• Gần 95% sản lượng nam châm vĩnh cửu thành phẩm

Ông Fatih Birol, Giám đốc điều hành IEA, nhận định: "Các nguyên tố đất hiếm là không thể thay thế đối với nhiều công nghệ đang định hình Kỷ nguyên Điện khí hóa, nhưng chuỗi cung ứng vẫn nằm trong số những chuỗi tập trung nhất thế giới."

Rủi ro 6.500 tỷ USD và khoảng trống nguồn cung khổng lồ

Báo cáo chỉ ra rằng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu mà Trung Quốc áp dụng từ năm 2025 đã gây ra những gián đoạn đáng kể trên thị trường toàn cầu. Nếu các biện pháp này được thực thi đầy đủ, lên tới 6.500 tỷ USD (khoảng 165.000 nghìn tỷ VND) hoạt động kinh tế hàng năm bên ngoài Trung Quốc có thể bị ảnh hưởng, đặc biệt trong lĩnh vực ô tô và điện tử.

Đáng lo ngại hơn, ngay cả khi tính cả các dự án đã lên kế hoạch, đến năm 2035, năng lực sản xuất bên ngoài Trung Quốc chỉ đáp ứng được:

• Khoảng một nửa nhu cầu khai thác
• Một phần tư nhu cầu tinh chế
• Chưa đến một phần năm nhu cầu nam châm vĩnh cửu

Để lấp đầy khoảng trống này, IEA ước tính cần khoảng 60 tỷ USD (hơn 1.500 nghìn tỷ VND) đầu tư trong thập kỷ tới nhằm phát triển chuỗi cung ứng đa dạng hơn.

Kế hoạch hành động 8 điểm và vai trò của tái chế

IEA đề xuất một kế hoạch hành động gồm 8 điểm, trong đó nhấn mạnh việc tăng cường năng lực ứng phó khẩn cấp, mở rộng đầu tư trên toàn chuỗi giá trị, đẩy mạnh đổi mới công nghệ và cải thiện tính minh bạch về giá cả trên thị trường đất hiếm.

Bên cạnh đó, báo cáo cũng chỉ ra những giải pháp bổ sung đầy tiềm năng. Tái chế có thể giảm tới 35% nhu cầu nguồn cung sơ cấp vào năm 2050, trong khi các công nghệ thay thế mới có thể giảm áp lực lên những nguyên tố khan hiếm nhất.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Việt Nam là một trong những quốc gia có trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới, chỉ sau Trung Quốc. Báo cáo của IEA mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong việc tham gia vào chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu — đặc biệt khi các nền kinh tế lớn đang tìm kiếm nguồn cung thay thế.

Đối với ngành xe điện trong nước, vấn đề đất hiếm cũng liên quan trực tiếp. VinFast — nhà sản xuất xe điện hàng đầu Việt Nam — sử dụng động cơ điện có nam châm vĩnh cửu trong nhiều mẫu xe. Sự biến động về giá và nguồn cung đất hiếm có thể ảnh hưởng đến chi phí sản xuất và giá bán xe điện tại thị trường nội địa.

Song song với đó, hạ tầng trạm sạc xe điện tại Việt Nam đang phát triển mạnh mẽ với hơn 17.100 trạm sạc trên cả nước. Việc đảm bảo nguồn cung đất hiếm ổn định sẽ giúp duy trì đà tăng trưởng của toàn bộ hệ sinh thái xe điện — từ sản xuất xe đến vận hành trạm sạc.

Tổng kết

Báo cáo của IEA là lời cảnh tỉnh rõ ràng cho cộng đồng quốc tế: nếu không hành động nhanh chóng để đa dạng hóa chuỗi cung ứng đất hiếm, quá trình chuyển đổi năng lượng sạch và điện khí hóa giao thông có thể bị chậm lại đáng kể. Với lợi thế về trữ lượng tự nhiên, Việt Nam có cơ hội trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng toàn cầu — nhưng cần chiến lược đầu tư và chính sách khai thác bài bản, bền vững.

Nguồn: CleanTechnica