Tàu cánh ngầm điện, khúc gỗ trôi và bài toán điện khí hóa phà biển tại Canada

Theo CleanTechnica, thành phố Vancouver (Canada) vừa bày tỏ sự ủng hộ đối với một dự án tàu cánh ngầm chạy điện (electric hydrofoil) nối trung tâm thành phố với đảo Bowen và thị trấn Gibsons thuộc bờ biển British Columbia. Dự án hứa hẹn mang lại ba lợi ích trong một: giảm phát thải carbon, tốc độ cao và kết nối lại các cộng đồng ven biển. Tuy nhiên, đằng sau hình ảnh hào nhoáng đó là một câu hỏi khó hơn nhiều — liệu tàu cánh ngầm có thực sự là tương lai của giao thông phà biển Canada?

Dự án CIRQL và lời hứa về tốc độ

Theo tài liệu từ Hội đồng Công viên Vancouver và các báo cáo công khai về đề xuất của CIRQL, tuyến dịch vụ này sẽ đưa hành khách từ trung tâm Vancouver đến đảo Bowen trong khoảng 35–40 phút và đến Gibsons trong khoảng 70 phút. Phía vận hành sẽ tự chịu chi phí đầu tư cho cầu cảng, thiết bị sạc và đội tàu.

Hai mẫu tàu cánh ngầm điện hiện đại được nhắc đến bao gồm:

• Artemis EF-24: sức chứa 150 hành khách, tốc độ hành trình 34 hải lý/giờ (khoảng 63 km/h), tầm hoạt động 70 hải lý (khoảng 130 km)
• Candela P-12: sức chứa 30 hành khách, tốc độ 25 hải lý/giờ (khoảng 46 km/h), tầm hoạt động 40 hải lý (khoảng 74 km)

Dự án đặt mục tiêu phục vụ khoảng 1.000 hành khách mỗi ngày. Với tàu 150 chỗ, cần khoảng 7 chuyến kín chỗ hoặc 10 chuyến ở mức tải thực tế 65% — một lịch trình vận hành khá căng thẳng cho một doanh nghiệp khởi nghiệp.

Những thách thức thực tế không hề nhỏ

Rác trôi nổi và gỗ chìm: Hướng dẫn Hàng hải Canada mô tả gỗ trôi là "mối nguy hiểm phổ biến dọc bờ biển British Columbia do hoạt động khai thác gỗ quy mô lớn." Đặc biệt nguy hiểm là các khúc gỗ chìm gần mặt nước (deadhead), rất khó phát hiện. Khi tàu cánh ngầm hoạt động ở tốc độ cao trên 60 km/h, va chạm với gỗ trôi có thể gây hậu quả nghiêm trọng. Tại Nhật Bản, một tàu cánh ngầm JR Kyushu va chạm sinh vật biển ở tốc độ 40 hải lý/giờ năm 2016 khiến 3 người bị thương; năm 2019, một sự cố tương tự của hãng Sado Kisen làm hơn 80 hành khách bị thương.

Bảo tồn cá voi sát thủ: Bộ Thủy sản và Đại dương Canada yêu cầu giữ khoảng cách tối thiểu 1.000 m với đàn cá voi sát thủ phương Nam (Southern Resident killer whales) đến ngày 31/5/2027. Bộ Giao thông Canada cũng áp đặt vùng hạn chế tốc độ tại các khu vực sinh sống chính của loài này.

Tốc độ thực tế thấp hơn quảng cáo: Bài phân tích chỉ ra rằng nếu tàu có tốc độ hành trình 34 hải lý/giờ nhưng trung bình thực tế chỉ đạt 24 hải lý/giờ do hạn chế tốc độ, điều động và an toàn vận hành, thời gian di chuyển sẽ tăng khoảng 42%. Chuyến đi 70 phút trên giấy có thể thực tế kéo dài gần 99 phút.

Bức tranh toàn cảnh: Canada đang điện khí hóa phà biển như thế nào?

Trên thực tế, Canada đã có ít nhất 31 dự án phà điện hoặc đang trong quá trình điện khí hóa. Nổi bật nhất là:

• Phà Marilyn Bell tại Toronto — hoàn toàn chạy điện, đã vận hành
• Đội tàu Island Class của BC Ferries — 6 chiếc lai pin-diesel đang hoạt động, thêm 4 chiếc đang đóng
• Toronto đang đóng 2 phà đảo chạy điện hoàn toàn
• 4 tàu lớn lai diesel-pin cho tuyến Lower Mainland–đảo Vancouver

Canada có khoảng 155–159 phà đang vận hành trên toàn quốc, với hơn 180 tuyến phà. Chiến lược điện khí hóa của quốc gia này tập trung vào: các tuyến ngắn với bến cố định, tàu hybrid chuyển dần năng lượng từ diesel sang pin, và phà thuần điện trên các tuyến mà việc sạc có thể tích hợp vào lịch trình vận hành hằng ngày.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Việt Nam với hơn 3.260 km bờ biển và hệ thống sông ngòi chằng chịt — đặc biệt tại vùng Đồng bằng sông Cửu Long, vịnh Hạ Long và các đảo như Phú Quốc, Cát Bà — hoàn toàn có tiềm năng phát triển giao thông thủy chạy điện. Bài học từ Canada cho thấy việc điện khí hóa phà biển không nhất thiết phải bắt đầu bằng công nghệ cao cấp như tàu cánh ngầm, mà có thể khởi đầu từ các tuyến ngắn, tải trọng vừa phải nơi hạ tầng sạc dễ triển khai.

Với sự phát triển mạnh mẽ của hạ tầng trạm sạc trên đất liền do VinFast và các đối tác dẫn dắt, Việt Nam có thể tận dụng kinh nghiệm này để mở rộng sang lĩnh vực giao thông thủy. Các tuyến phà ngắn tại TP.HCM (Cần Giờ, Thủ Thiêm) hay Hải Phòng–Cát Bà là những ứng viên tiềm năng cho phà điện trong tương lai gần.

Tổng kết

Tàu cánh ngầm điện là một ý tưởng hấp dẫn, nhưng câu chuyện thực sự về điện khí hóa phà biển tại Canada — và có lẽ trên toàn thế giới — nằm ở những giải pháp thực tế hơn: tuyến ngắn, bến cố định, tàu hybrid chuyển đổi dần và phà thuần điện trên các tuyến phù hợp. Điện khí hóa giao thông thủy là xu hướng tất yếu nhờ hiệu quả kinh tế vượt trội, giảm ô nhiễm không khí và phát thải — nhưng thành công đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa thiết kế tàu, hạ tầng sạc, đặc điểm tuyến đường và điều kiện địa phương.

Nguồn: CleanTechnica