Câu chuyện bốn thành phố Bắc Mỹ — khi quy hoạch đô thị trở thành chìa khóa giảm phát thải giao thông

Theo CleanTechnica, bốn thành phố lớn tại Bắc Mỹ — Calgary, Edmonton, Minneapolis và Vancouver — đang đối mặt với cùng một câu hỏi: làm thế nào để tăng mật độ dân cư trong các khu dân cư hiện hữu, thay vì đẩy tăng trưởng đô thị ngày càng xa trung tâm? Và quan trọng hơn, làm thế nào để điều đó đi kèm với giảm phát thải khí nhà kính từ giao thông và năng lượng?

Phân tích của chuyên gia Michael Barnard cho thấy mỗi thành phố chọn một con đường riêng — và kết quả khác biệt rõ rệt về cả hiệu quả môi trường lẫn sức bền chính trị.

Calgary — cải cách mạnh mẽ rồi thụt lùi

Năm 2024, Calgary thông qua chính sách tái phân vùng nhà ở (Rezoning for Housing), cho phép xây duplex, nhà liền kề, townhouse và nhà phụ trên toàn thành phố — không còn bị giới hạn ở nhà đơn lập truyền thống. Kết quả ban đầu rất khả quan: 46% tổng số giấy phép xây dựng nhà ở mật độ thấp trong khu vực nội đô thuộc diện mới, tạo ra 814 đơn vị nhà ở mới và 765 nhà phụ.

Tuy nhiên, làn sóng phản đối từ nhóm cư dân bảo thủ (thường gọi là NIMBY — "Not In My Backyard") đã đảo ngược mọi thứ. Tháng 4/2026, hội đồng thành phố biểu quyết bãi bỏ chính sách, phần lớn khu đất sẽ quay về quy hoạch cũ từ ngày 4/8/2026. Barnard nhận định Calgary thất bại vì chính sách được đóng gói như "một hành động kịch tính duy nhất", khiến phe phản đối dễ dàng tập hợp lực lượng.

Edmonton — thay đổi bền vững qua cải tổ hệ thống

Edmonton chọn cách tiếp cận khác hẳn. Thay vì một quyết định tái phân vùng đơn lẻ, thành phố thực hiện cải tổ toàn bộ quy chế phân vùng (có hiệu lực từ 1/1/2024), trong đó đưa ra loại hình "RS Small Scale Residential Zone" — cho phép xây công trình lên đến 3 tầng, bao gồm nhà đơn lập, nhà liền kề và nhà nhiều căn hộ. Trên các lô đất nội khu, tối đa 8 đơn vị nhà ở với diện tích tối thiểu 75 m² mỗi đơn vị.

Điểm quan trọng: Edmonton đã mô hình hóa tác động khí hậu. Kịch bản đô thị nén (compact scenario) cho thấy giảm 6% lượng khí thải nhà kính trên đầu người so với hiện tại. Ở tầm nhìn xa hơn, phương án nén sẽ giảm phát thải năm 2065 xuống còn 3,25 triệu tấn — so với 14,47 triệu tấn nếu không thay đổi gì. Trong đó, 11% mức giảm đến từ chính sách sử dụng đất và giao thông.

Edmonton thành công vì đặt vấn đề tăng mật độ dân cư như một phần của hiện đại hóa hành chính, thay vì một cuộc đối đầu ý thức hệ.

Minneapolis — cải cách hẹp hơn nhưng tích hợp sâu hơn

Năm 2019, Minneapolis hợp pháp hóa việc xây dựng tối đa 3 đơn vị nhà ở trên các lô đất vốn chỉ dành cho nhà đơn lập. Quy mô nhỏ hơn Edmonton, nhưng Minneapolis tích hợp chính sách này vào một khuôn khổ toàn diện.

Theo Kế hoạch Hành động Giao thông của thành phố, giao thông đường bộ chiếm khoảng 24% tổng phát thải khí nhà kính địa phương, và Minneapolis cần giảm 38% quãng đường di chuyển bằng ô tô cá nhân để đạt mục tiêu khí hậu. Việc gắn kết quy hoạch nhà ở với giao thông giúp chính sách có cơ sở vững chắc hơn và khó bị tấn công chính trị.

Vancouver — mô hình hoàn chỉnh nhất

Vancouver được đánh giá là thành phố làm tốt nhất. Khu vực R1-1 Residential Inclusive cho phép xây tối đa 6 đơn vị nhà ở, hoặc 8 đơn vị cho thuê trên một lô đất đơn lẻ.

Đặc biệt, Vancouver kết hợp quy hoạch mật độ với điện khí hóa tòa nhà: từ 1/1/2022, tất cả nhà ở thấp tầng mới phải sử dụng thiết bị sưởi ấm không phát thải, với mục tiêu đến năm 2030 mọi nhà mới đều đạt phát thải bằng 0 trong vận hành. Thành phố xác định gần 40% ô nhiễm carbon đến từ xăng dầu giao thông, hơn một nửa còn lại từ khí đốt tự nhiên — và tấn công đồng thời cả hai nguồn.

Dữ liệu thực tế về hiệu quả năng lượng theo loại nhà ở

Số liệu từ Cục Thống kê Canada (2021) cho thấy sự khác biệt rõ rệt về mức tiêu thụ năng lượng hàng năm theo loại hình nhà ở:

• Nhà đơn lập: 108,7 GJ/năm
• Nhà liền kề: 80,8 GJ — giảm 26%
• Duplex: 77,7 GJ — giảm 29%
• Chung cư thấp tầng (dưới 5 tầng): 44,3 GJ — giảm 59%

Dữ liệu này chứng minh rằng tăng mật độ dân cư nội đô không chỉ giải quyết nhà ở mà còn trực tiếp giảm tiêu thụ năng lượng và phát thải.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Bài học từ bốn thành phố Bắc Mỹ rất đáng suy ngẫm cho các đô thị lớn của Việt Nam như Hà Nội và TP.HCM — nơi tình trạng mở rộng đô thị tràn lan (urban sprawl) đang gia tăng áp lực lên hạ tầng giao thông và phát thải.

Khi Việt Nam đẩy mạnh chuyển đổi sang xe điện với sự dẫn dắt của VinFast và mạng lưới trạm sạc xe điện ngày càng mở rộng, việc kết hợp quy hoạch đô thị nén với hạ tầng sạc sẽ mang lại hiệu quả kép: vừa giảm quãng đường di chuyển, vừa tăng tỷ lệ sử dụng xe điện. Các thành phố có mật độ dân cư cao và khoảng cách di chuyển ngắn chính là môi trường lý tưởng để xe điện phát huy tối đa lợi thế — pin không cần dung lượng quá lớn, và trạm sạc phục vụ được nhiều người dùng hơn trên cùng diện tích.

Barnard đúc kết: "Các thành phố không thành công bằng cách hợp pháp hóa mật độ một cách trừu tượng. Họ thành công khi biến việc tăng mật độ thành một phần của hệ thống đô thị phát thải thấp — và thiết kế cả chiến lược chính trị, chứ không chỉ quy hoạch, để tương lai có thể vượt qua làn sóng phản đối đầu tiên."

Tổng kết

Câu chuyện của Calgary, Edmonton, Minneapolis và Vancouver cho thấy quy hoạch đô thị và giảm phát thải giao thông không thể tách rời. Thành phố nào tích hợp được chính sách nhà ở, giao thông và điện khí hóa vào một khuôn khổ thống nhất — như Vancouver — sẽ đạt hiệu quả cao nhất. Đây là bài học quý giá cho Việt Nam trong bối cảnh vừa đô thị hóa nhanh, vừa theo đuổi mục tiêu Net Zero vào năm 2050.

Nguồn: CleanTechnica