Thương vụ tàu hydro của Romania phơi bày thất bại quản trị — không phải thắng lợi công nghệ

Theo CleanTechnica, Romania vừa trao hợp đồng mua 12 đoàn tàu chạy bằng hydro (hydrogen train) cho Siemens Mobility — một thương vụ thoạt nhìn tưởng như bước đi quyết đoán hướng tới giao thông đường sắt sạch hơn. Tuy nhiên, khi phân tích kỹ lưỡng, chuyên gia năng lượng Michael Barnard cho rằng đây thực chất là minh chứng cho thất bại trong quản trị công, chứ không phải chiến thắng của công nghệ.

Hành trình đấu thầu đầy trắc trở

Dự án tàu hydro của Romania đã trải qua quá trình mua sắm công vô cùng gian nan:

• 2021–2022: Khảo sát thị trường ban đầu
• Tháng 4/2023: Ký hợp đồng tài trợ từ Chương trình Phục hồi và Phát triển Quốc gia (PNRR)
• Lần đấu thầu thứ nhất: Không có nhà thầu nào tham gia
• Lần thứ hai: Liên danh Alstom-Linde nộp hồ sơ duy nhất nhưng không đạt yêu cầu — hủy thầu tháng 11/2023
• Lần thứ ba (tháng 5/2024): Vẫn không có nhà thầu nào
• Tháng 8/2024: Thủ tướng Ciolacu đề xuất từ bỏ dự án
• Lần thứ tư: Siemens nộp hồ sơ khả thi đầu tiên vào tháng 4/2025
• Tháng 4/2026: Siemens chính thức trúng thầu — sau khi cửa sổ tài trợ ban đầu đã hết hạn

Bốn lần đấu thầu trong gần 3 năm, với một lần chính Thủ tướng Romania gợi ý nên dừng dự án — đây là những dấu hiệu cảnh báo rõ ràng mà hệ thống quản trị đã bỏ qua.

Chi phí gấp đôi tàu điện thông thường

Phân tích tài chính cho thấy sự chênh lệch đáng kể: tàu điện thông thường có giá khoảng 13,1 triệu euro mỗi đoàn (tương đương khoảng 365 tỷ VND), trong khi tàu hydro lên tới 27,1 triệu euro (khoảng 755 tỷ VND) — đắt hơn gấp đôi cho mỗi đoàn tàu.

Ngoài chi phí đầu tư ban đầu, hạ tầng cung cấp hydro cũng đặt ra nhiều câu hỏi chưa có lời giải. Ước tính 12 đoàn tàu sẽ tiêu thụ khoảng 0,8–1,0 tấn hydro mỗi ngày, đòi hỏi công suất điện phân (electrolyzer) từ 2,5–3 MW — con số khả thi về mặt kỹ thuật nhưng cần đầu tư thực tế với bài toán kinh tế rõ ràng.

Bài học cảnh báo từ Đức

Kinh nghiệm triển khai tàu hydro tại Đức là lời cảnh tỉnh đáng giá:

• Nghiên cứu tại bang Baden-Württemberg kết luận pin nhiên liệu (fuel cell) là "phương án kém kinh tế nhất trong mọi kịch bản mô phỏng"
• Đội tàu hydro đầu tiên tại bang Lower Saxony chỉ đạt tỷ lệ vận hành 29% — chỉ 4 trên 14 đoàn tàu hoạt động được
• Cả hai bang sau đó đều chuyển hướng sang giải pháp tàu chạy pin (battery-electric)

Xu hướng toàn cầu cho thấy các đội tàu hydro "nổi tiếng vì bị bỏ rơi hơn là được duy trì hoạt động" — theo nhận định của tác giả bài viết.

Rủi ro về hiệu quả khí hậu

Nếu các đoàn tàu sử dụng hydro xám (gray hydrogen — sản xuất từ khí tự nhiên) thay vì hydro xanh (green hydrogen — từ năng lượng tái tạo), lượng phát thải sẽ vào khoảng 1,5–2,0 kg CO₂e/km — chỉ giảm một nửa so với mức 3,2 kg CO₂e/km của tàu diesel. Mức cải thiện này khó có thể gọi là "công nghệ sạch" đúng nghĩa.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Câu chuyện Romania mang đến bài học quý giá cho Việt Nam trong bối cảnh đang đẩy mạnh chuyển đổi giao thông xanh. Thay vì chạy theo công nghệ hydro đắt đỏ và chưa được kiểm chứng đầy đủ ở quy mô thương mại, Việt Nam đang đi đúng hướng khi tập trung vào xe điện chạy pin với hạ tầng trạm sạc đang được mở rộng nhanh chóng.

VinFast và các đối tác đang xây dựng mạng lưới trạm sạc trên toàn quốc — một chiến lược thực tế hơn nhiều so với việc đầu tư vào chuỗi cung ứng hydro phức tạp. Với mật độ dân cư cao và khoảng cách di chuyển tương đối ngắn, giải pháp pin lithium-ion kết hợp hạ tầng sạc điện phù hợp hơn cho điều kiện Việt Nam.

Bạn đọc có thể tra cứu vị trí các trạm sạc xe điện trên toàn quốc tại TramSac.me.

Tổng kết

Chuyên gia Michael Barnard ước tính chỉ có 30% khả năng hợp đồng được thực hiện và bàn giao đầy đủ, và chỉ 5% cơ hội các đoàn tàu còn hoạt động sau 10 năm. Thương vụ tàu hydro Romania không phải là câu chuyện về một quốc gia tiên phong áp dụng công nghệ sạch — mà là bài học về cách các thể chế quản trị có thể tiếp tục theo đuổi quyết định sai lầm ngay cả khi mọi tín hiệu cảnh báo đã rõ ràng.

Trong cuộc đua chuyển đổi giao thông xanh toàn cầu, lựa chọn công nghệ phù hợp với thực tế kinh tế và hạ tầng sẵn có luôn quan trọng hơn việc chạy theo xu hướng.

Nguồn: CleanTechnica