KOKO Networks sụp đổ sau một đêm — bài học đắt giá về hạ tầng thị trường tín chỉ carbon và tương lai năng lượng sạch châu Phi

Theo CleanTechnica, đầu năm 2026, 1,5 triệu hộ gia đình tại Kenya nhận được một tin nhắn ngắn gọn: "Samahani KOKO customer. Chúng tôi rất tiếc phải thông báo rằng KOKO ngừng hoạt động từ hôm nay." Chỉ trong vài giờ sau đó, KOKO Networks — một trong những startup năng lượng sạch được kỳ vọng nhất châu Phi — sa thải 700 nhân viên, đóng cửa 3.000 trạm nhiên liệu và đưa toàn bộ mạng lưới nấu ăn bằng bioethanol (cồn sinh học) lớn nhất lục địa vào trạng thái ngừng hoạt động.

Câu chuyện sụp đổ của KOKO Networks

KOKO Networks đã huy động được khoảng 2.500 tỷ VND (100 triệu USD) từ các nhà đầu tư toàn cầu và nắm giữ bảo lãnh rủi ro chính trị trị giá khoảng 4.500 tỷ VND (180 triệu USD) từ Ngân hàng Thế giới. Tuy nhiên, tất cả những con số ấn tượng đó đều không cứu được công ty.

Nguyên nhân cốt lõi: một văn bản duy nhất — Thư ủy quyền (Letter of Authorisation) từ chính phủ Kenya, theo yêu cầu của Điều 6 (Article 6) trong Thỏa thuận Paris về biến đổi khí hậu — không bao giờ được cấp. Không có văn bản này, KOKO không thể bán tín chỉ carbon (carbon credits) ra thị trường quốc tế. Kết quả: 15 triệu tín chỉ carbon hiện đang "treo" không rõ số phận, và hàng nghìn gia đình có nguy cơ quay lại sử dụng than củi và dầu hỏa — xóa sạch những tiến bộ về sức khỏe và giảm phát thải đã đạt được.

Điều đáng chú ý là KOKO không thất bại vì sản phẩm kém hay thiếu nhu cầu thị trường. Công ty thất bại vì hạ tầng thị trường tín chỉ carbon của châu Phi chưa sẵn sàng — từ hệ thống đăng ký, cơ chế phê duyệt cho đến khung quản trị đều còn thiếu và yếu.

Vấn đề mang tính lục địa

Sự sụp đổ của KOKO không phải câu chuyện riêng của Kenya mà là lời cảnh báo cho toàn châu Phi. Tín chỉ carbon châu Phi hiện đang bị giao dịch với mức chiết khấu rất sâu so với thị trường toàn cầu — không phải vì dư thừa nguồn cung mà vì sự nghi ngờ của thị trường trước việc thiếu vắng các đảm bảo thể chế.

Theo chuyên gia Bernardin Uzayisaba, Chuyên viên Chương trình Thị trường Carbon khu vực tại UNDP (Chương trình Phát triển Liên Hợp Quốc), tính toàn vẹn cao (high integrity) không phải là điều thị trường hứa hẹn mà là điều mà các thể chế phải đảm bảo. Khi tính toàn vẹn yếu, tín chỉ carbon mất uy tín và trở thành công cụ đầu cơ. Khi mạnh, chúng trở thành tài sản khí hậu bền vững thu hút đầu tư dài hạn.

Tại Hội nghị Khí hậu châu Phi lần thứ hai vào tháng 9/2025, các nhà lãnh đạo đã định vị lại thị trường carbon như công cụ kinh tế chiến lược, kêu gọi xây dựng hệ thống đăng ký do châu Phi sở hữu, khung phê duyệt vững chắc theo Điều 6, và cơ chế chia sẻ lợi ích có cơ sở pháp lý. Tuy nhiên, sự sụp đổ của KOKO chỉ hai tháng sau COP30 cho thấy khoảng cách giữa tham vọng chính trị và năng lực thể chế thực tế vẫn còn rất lớn.

Bối cảnh địa chính trị càng làm tình hình thêm cấp bách: Mỹ rút lui khỏi tài chính khí hậu, chiến tranh Ukraine và xung đột Iran làm suy yếu hợp tác đa phương, khiến các thị trường carbon thiếu quản trị nội địa vững chắc càng dễ bị tổn thương.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Bài học từ KOKO Networks có ý nghĩa thiết thực với Việt Nam — quốc gia đang trong giai đoạn đầu xây dựng thị trường tín chỉ carbon và đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng xanh. Việt Nam dự kiến vận hành sàn giao dịch tín chỉ carbon vào năm 2028, và câu chuyện KOKO cho thấy việc xây dựng khung pháp lý minh bạch, hệ thống xác minh đáng tin cậy và cơ chế chia sẻ lợi ích cộng đồng cần được đặt lên hàng đầu.

Trong lĩnh vực xe điện và năng lượng sạch, Việt Nam đang có những bước tiến tích cực với sự phát triển mạnh mẽ của VinFast và mạng lưới hơn 17.000 trạm sạc trên cả nước. Tuy nhiên, để các dự án năng lượng sạch có thể tận dụng thị trường tín chỉ carbon quốc tế, Việt Nam cần rút kinh nghiệm từ châu Phi: đảm bảo hạ tầng thể chế đi trước hoặc song hành với hạ tầng kỹ thuật.

Tổng kết

Sự sụp đổ của KOKO Networks sẽ còn được tranh luận trong nhiều năm tới. Nhưng bài học cốt lõi rất rõ ràng: một công ty phục vụ 1,5 triệu gia đình bằng nhiên liệu sạch, được hậu thuẫn bởi những nhà đầu tư hàng đầu thế giới, đã sụp đổ chỉ trong một cuối tuần vì thiếu một hệ thống toàn vẹn vận hành đúng chức năng. Châu Phi đang chuyển mình từ vai trò nhà cung cấp sang vai trò chủ quyền, từ số lượng sang giá trị — và tính toàn vẹn chính là nền tảng để xây dựng điều mà thị trường cần nhất trong thời kỳ biến động: niềm tin.

Nguồn: CleanTechnica