EU cần thay đổi chiến lược ngoại giao khoáng sản — từ bắt tay ngoại giao đến thực sự đào mỏ

Theo CleanTechnica, Liên minh châu Âu (EU) đang đối mặt với một điểm yếu chiến lược nghiêm trọng trong việc đảm bảo nguồn cung khoáng sản quan trọng (critical minerals) phục vụ quá trình chuyển đổi năng lượng sạch — tương tự như cách châu Âu từng bị tổn thương trước các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trong quá khứ. Bài phân tích của bà Julia Poliscanova, Giám đốc Cấp cao phụ trách Xe và Chuỗi cung ứng E-Mobility tại tổ chức Transport & Environment (T&E), chỉ ra rằng EU cần hành động quyết liệt hơn nếu không muốn lặp lại vòng xoáy phụ thuộc năng lượng.

Trung Quốc kiểm soát gần như toàn bộ chuỗi chế biến khoáng sản

Hiện tại, Trung Quốc kiểm soát khâu chế biến tới 19 trong 20 loại khoáng sản quan trọng — bao gồm lithium, cobalt, nickel, mangan và đất hiếm — những nguyên liệu thiết yếu để sản xuất pin xe điện, động cơ điện và hệ thống năng lượng tái tạo. Các biện pháp kiểm soát xuất khẩu nguyên liệu thô cũng ngày càng gia tăng trên toàn cầu.

Mặc dù EU đã ký kết 15 thỏa thuận đối tác chiến lược với các quốc gia giàu tài nguyên như Chile và Zambia, bà Poliscanova nhận định rằng những thỏa thuận này "vẫn chưa mang lại nguồn cung mới nào cho thị trường." EU cũng đã triển khai nhiều sáng kiến như Đạo luật Nguyên liệu Thô Quan trọng (Critical Raw Materials Act), quỹ Global Gateway và các Đối tác Thương mại & Đầu tư Sạch (CTIPs), nhưng vẫn tồn tại khoảng cách lớn giữa tuyên bố chính trị và thực tế triển khai.

Bốn giải pháp then chốt để EU thoát thế bị động

Thứ nhất, chuyển từ ngoại giao sang khai thác thực tế. EU cần đưa các thỏa thuận đối tác từ bàn đàm phán ra hiện trường khai mỏ. Ví dụ, Đối tác CTIPs với Nam Phi mở ra cơ hội lớn cho việc tinh chế mangan — khoáng sản quan trọng trong sản xuất pin xe điện. Các doanh nghiệp châu Âu như Umicore cần hợp tác trực tiếp với các quốc gia giàu tài nguyên để mở rộng công nghệ và đảm bảo các hợp đồng bao tiêu sản phẩm (offtake agreements).

Thứ hai, đầu tư trực tiếp vào các dự án mỏ. Nhiều quốc gia đã đi trước EU trong lĩnh vực này. Canada đã đảm bảo nguồn cung scandium trực tiếp từ Rio Tinto, trong khi Mỹ đã mua cổ phần trực tiếp trong MP Materials — công ty chế biến đất hiếm hàng đầu. Australia và Nhật Bản cũng theo đuổi các khoản đầu tư cổ phần trực tiếp vào dự án khoáng sản.

Thứ ba, xây dựng thể chế tài chính mạnh. Trung tâm Nguyên liệu Thô Quan trọng mới được công bố của EU cần vượt ra ngoài vai trò điều phối và dự trữ. Bà Poliscanova đề xuất mô hình theo kiểu JOGMEC của Nhật Bản — tổ chức có ngân sách lớn để hỗ trợ tài chính cho cả dự án trong nước và quốc tế.

Thứ tư, thiết lập tiêu chuẩn tiếp cận thị trường. Liên minh Khoáng sản G7 nên xây dựng các tiêu chuẩn dựa trên tiêu chí môi trường và xã hội cụ thể, tạo khung pháp lý cho các đối tác cùng chí hướng.

Bà Poliscanova nhấn mạnh: "EU cần trang bị cho ngoại giao khoáng sản sức mạnh tài chính thực sự và đưa doanh nghiệp vào cuộc — để chuyển từ bắt tay sang thực sự cắm xẻng xuống đất."

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Cuộc đua tranh giành nguồn cung khoáng sản toàn cầu có tác động trực tiếp đến ngành xe điện Việt Nam. Việt Nam sở hữu trữ lượng đất hiếm lớn thứ hai thế giới và có tiềm năng trở thành mắt xích quan trọng trong chuỗi cung ứng khoáng sản cho pin xe điện.

Đối với VinFast — hãng xe điện hàng đầu Việt Nam — việc đa dạng hóa nguồn cung nguyên liệu pin là bài toán sống còn khi công ty đẩy mạnh xuất khẩu sang thị trường quốc tế. Sự cạnh tranh giữa EU, Mỹ và Trung Quốc trong lĩnh vực khoáng sản có thể mở ra cơ hội hợp tác mới cho Việt Nam, đặc biệt trong chế biến đất hiếm và sản xuất linh kiện pin.

Bên cạnh đó, sự phát triển của hạ tầng trạm sạc xe điện tại Việt Nam cũng phụ thuộc vào giá thành pin — yếu tố chịu ảnh hưởng trực tiếp từ nguồn cung khoáng sản toàn cầu. Người dùng xe điện tại Việt Nam có thể theo dõi mạng lưới trạm sạc trên TramSac.me để cập nhật thông tin mới nhất.

Tổng kết

Bài phân tích từ T&E cho thấy EU đang ở thế bị động trong cuộc đua khoáng sản toàn cầu. Nếu không nhanh chóng chuyển từ cam kết ngoại giao sang đầu tư thực tế, châu Âu có nguy cơ thay thế sự phụ thuộc dầu mỏ bằng sự phụ thuộc khoáng sản — một viễn cảnh đáng lo ngại cho cả ngành xe điện và năng lượng sạch toàn cầu. Đây cũng là lời nhắc nhở rằng cuộc chuyển đổi sang xe điện không chỉ là câu chuyện công nghệ, mà còn là cuộc đua địa chính trị về tài nguyên.

Nguồn: CleanTechnica