Đốt rác nhựa không phải năng lượng tái tạo: Bài học từ Hawaii cho tương lai năng lượng sạch

Theo CleanTechnica, nhà máy đốt rác phát điện H-POWER trên đảo Oʻahu (Hawaii, Mỹ) — vốn được xem là giải pháp "xanh" cho bài toán rác thải — đang đối mặt với những câu hỏi nghiêm túc về vai trò của nó trong một hệ thống năng lượng hướng tới mục tiêu khí hậu. Phân tích mới nhất của chuyên gia Michael Barnard chỉ ra rằng việc đốt rác chứa nhựa thực chất không khác gì đốt nhiên liệu hóa thạch.

Nhà máy đốt rác H-POWER: Giải pháp hay vấn đề?

H-POWER hoạt động từ năm 1990, xử lý 2.000–3.000 tấn rác sinh hoạt mỗi ngày và sản xuất khoảng 340 GWh điện hàng năm — chiếm 4–5% tổng sản lượng điện của đảo. Nhà máy giúp giảm tới 90% thể tích rác chôn lấp, một con số ấn tượng.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở thành phần rác thải hiện đại. Theo các cuộc khảo sát, rác đưa vào nhà máy chứa khoảng 14% nhựa, 37% giấy và bìa carton, 24% chất hữu cơ (thức ăn thừa, rác vườn), cùng các vật liệu khác. Đáng chú ý, tới 30% lượng rác có thể được tái chế hoặc chuyển hướng xử lý thay vì đốt.

Khi đốt, các vật liệu có nguồn gốc từ dầu mỏ như nhựa và vải tổng hợp giải phóng carbon hóa thạch vào khí quyển. Kết quả: nhà máy phát thải khoảng 300.000 tấn CO₂ tương đương mỗi năm, với cường độ phát thải khoảng 0,88 tấn CO₂/MWh — ngang ngửa với nhà máy nhiệt điện than và cao hơn rất nhiều so với điện mặt trời hay điện gió.

Điện mặt trời có thể thay thế hoàn toàn

Phân tích cho thấy việc thay thế sản lượng 340 GWh của H-POWER bằng năng lượng mặt trời là hoàn toàn khả thi về mặt toán học. Cụ thể:

• Với hệ số công suất 20%, cần khoảng 194 MW điện mặt trời
• Với vị trí lắp đặt tối ưu (hệ số 23%), chỉ cần khoảng 169 MW
• Pin lưu trữ bổ sung: 0,5–1,0 GWh tùy phương án tích hợp

Trong bối cảnh Oʻahu đang lên kế hoạch mở rộng lớn hệ thống điện mặt trời trên mái nhà, bãi đỗ xe và các dự án quy mô lớn, con số này được đánh giá là "tương đối khiêm tốn".

Giải pháp thay thế cho xử lý rác

Thách thức lớn hơn không phải là thay thế nguồn điện mà là chuyển đổi toàn bộ hệ thống quản lý rác thải. Bài viết đề xuất hai bước chính:

Bước 1 — Giảm nhựa và tăng tái chế: Cắt giảm nhựa dùng một lần, cải thiện hệ thống tái chế để thu hẹp phần rác chứa carbon hóa thạch.

Bước 2 — Tách rác hữu cơ: Chuyển thức ăn thừa, rác vườn sang ủ phân hoặc phân hủy kỵ khí (anaerobic digestion). Nhiều thành phố trên thế giới đã làm điều này thành công: Milan (Ý) xử lý hơn 100.000 tấn rác thực phẩm mỗi năm, Hàn Quốc thu hồi hơn 90% rác thực phẩm thông qua chương trình toàn quốc.

Rác hữu cơ cũng có thể tạo ra khí sinh học (biomethane) — một nguồn dự trữ năng lượng chiến lược. Riêng tại Oʻahu, các nguồn rác hữu cơ có thể sản xuất 60–70 GWh điện mỗi năm, đóng vai trò nguồn phát ổn định trong lưới điện chủ yếu dùng năng lượng mặt trời.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Bài học từ Hawaii đặc biệt có ý nghĩa khi Việt Nam đang đẩy mạnh cả hai hướng: phát triển nhà máy đốt rác phát điện và chuyển đổi sang năng lượng sạch. Nhiều dự án đốt rác phát điện đang được triển khai tại Hà Nội, TP.HCM và các tỉnh thành lớn.

Câu hỏi đặt ra là: liệu Việt Nam có nên coi đốt rác là "năng lượng tái tạo" hay cần đánh giá lại khi lượng nhựa trong rác thải ngày càng tăng? Theo Bộ TN&MT, Việt Nam thải ra khoảng 1,8 triệu tấn rác nhựa mỗi năm — và xu hướng này chưa có dấu hiệu giảm.

Trong khi đó, hệ thống năng lượng sạch phục vụ giao thông điện đang phát triển nhanh chóng. Với hơn 42.000 điểm sạc xe điện trên toàn quốc (theo dữ liệu TramSac.me), Việt Nam đang cho thấy năng lượng tái tạo thực sự — điện mặt trời, điện gió — mới là nền tảng bền vững cho tương lai giao thông xanh, không phải đốt rác nhựa.

Tổng kết

Như tác giả Michael Barnard kết luận: "H-POWER đã giải quyết bài toán bãi chôn lấp suốt nhiều thập kỷ, với phát điện là lợi ích phụ. Nhưng trong một hệ thống năng lượng chạy bằng mặt trời và hướng tới mục tiêu khí hậu, vai trò đó ngày càng khó biện minh."

Bài học rõ ràng: đốt rác có thể giảm chôn lấp, nhưng không nên được gắn mác "tái tạo" khi phần lớn phát thải đến từ nhựa — một sản phẩm của nhiên liệu hóa thạch. Tương lai năng lượng sạch cần dựa trên điện mặt trời, điện gió và hệ thống lưu trữ hiện đại.

Nguồn: CleanTechnica