Điện hạt nhân mới chỉ được xây khi chính phủ trực tiếp điều hành và người đóng thuế gánh rủi ro

Theo CleanTechnica, điện hạt nhân vẫn là nguồn năng lượng carbon thấp đáng tin cậy, có khả năng vận hành ổn định trong nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, một phân tích mới từ chuyên gia chiến lược năng lượng Michael Barnard — Giám đốc Chiến lược tại TFIE Strategy — chỉ ra rằng việc xây dựng nhà máy điện hạt nhân mới chỉ khả thi khi chính phủ trực tiếp điều hành dự án và người đóng thuế là bên gánh chịu rủi ro tài chính.

Bài toán tài chính nan giải của điện hạt nhân

Vấn đề cốt lõi nằm ở mô hình tài chính: một lò phản ứng hạt nhân đòi hỏi hàng tỷ USD đầu tư trong nhiều năm trước khi tạo ra được kilowatt-giờ điện đầu tiên. Mỗi lần trì hoãn đều khiến chi phí tăng thêm mà không có doanh thu bù đắp. Khác với các công nghệ năng lượng có tính mô-đun như điện mặt trời, pin lưu trữ hay điện gió — vốn có thể triển khai từng phần nhỏ — một lò phản ứng công suất lớn cỡ gigawatt tập trung toàn bộ rủi ro vào một tài sản duy nhất.

Nói cách khác, điện hạt nhân mới là một lựa chọn rất kém phù hợp với mô hình tài trợ dự án theo cơ chế thị trường tự do (merchant project finance). Đây không phải là công nghệ có thể cạnh tranh bình đẳng trên thị trường điện mà không có sự hỗ trợ đặc biệt từ nhà nước.

Bài học từ các quốc gia đang xây điện hạt nhân

Anh Quốc là ví dụ điển hình. Dự án Hinkley Point C dù đã có cam kết hỗ trợ doanh thu dài hạn từ chính phủ, vẫn liên tục gặp vấn đề về chi phí phát sinh và trễ tiến độ. Rút kinh nghiệm, dự án Sizewell C tiếp theo đã được tái cơ cấu với mô hình khác hẳn: chính phủ Anh trực tiếp góp vốn chủ sở hữu (government equity), cho phép thu hồi chi phí theo cơ chế điều tiết ngay trong quá trình xây dựng, và cam kết hỗ trợ công khai. Đối với chương trình lò phản ứng mô-đun nhỏ (SMR — Small Modular Reactor), chính phủ Anh cũng là bên lựa chọn công nghệ, tài trợ phát triển và cố gắng tạo ra đơn hàng ban đầu.

Cộng hòa Séc với dự án mở rộng nhà máy Dukovany cũng áp dụng mô hình tương tự: khoản vay từ nhà nước cho chi phí xây dựng, cơ chế ổn định doanh thu dài hạn, và công ty dự án do nhà nước sở hữu đa số cổ phần.

Trung Quốc — quốc gia đang có chương trình điện hạt nhân lớn nhất thế giới — đã chuẩn hóa thiết kế xung quanh dòng lò Hualong One và các biến thể từ công nghệ CAP. Tuy có nguồn vốn nhà nước kiên nhẫn và nhu cầu điện khổng lồ, Trung Quốc vẫn gặp khó khăn trong việc duy trì tiêu chuẩn hóa. Đáng chú ý, theo phân tích năm 2025, lượng điện bổ sung hàng năm từ điện gió và điện mặt trời tại Trung Quốc đạt khoảng 696 TWh — gấp gần 50 lần so với mức 14 TWh từ điện hạt nhân mới bổ sung.

Điều kiện để điện hạt nhân thành công

Theo phân tích của Barnard, một chương trình điện hạt nhân thành công đòi hỏi: thiết kế được chuẩn hóa, kiểm soát chặt các thay đổi, đội ngũ xây dựng giàu kinh nghiệm, và sự lặp lại quy trình trên nhiều tổ máy. Đây là những đặc trưng của chính sách công nghiệp quốc gia, chứ không phải của thị trường năng lượng cạnh tranh tự do.

Các quốc gia muốn phát triển điện hạt nhân cần thừa nhận rằng công nghệ này đòi hỏi nguồn vốn kiên nhẫn, chuỗi cung ứng chuyên biệt, lực lượng lao động được đào tạo bài bản, và những quyết định minh bạch về phân bổ rủi ro — thay vì giả vờ rằng đây là một công nghệ cạnh tranh thông thường.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Việt Nam từng có kế hoạch xây dựng nhà máy điện hạt nhân tại Ninh Thuận nhưng đã tạm dừng từ năm 2016. Bài phân tích từ CleanTechnica càng củng cố thực tế rằng điện hạt nhân không phải là giải pháp có thể triển khai nhanh hay rẻ. Trong bối cảnh đó, Việt Nam đang tập trung phát triển hạ tầng năng lượng sạch với xe điện và mạng lưới trạm sạc ngày càng mở rộng. VinFast cùng các hãng xe điện khác đang thúc đẩy nhu cầu điện sạch, và nguồn điện cho hệ thống sạc EV tại Việt Nam chủ yếu đến từ năng lượng tái tạo — hướng đi phù hợp hơn với thực tế tài chính và quy mô của đất nước.

Tổng kết

Điện hạt nhân vẫn là nguồn năng lượng carbon thấp có giá trị, nhưng thực tế cho thấy nó chỉ được xây dựng thành công khi có sự cam kết tài chính và quản lý trực tiếp từ chính phủ. Trong cuộc đua chuyển đổi năng lượng toàn cầu, năng lượng tái tạo với chi phí ngày càng giảm và khả năng triển khai linh hoạt đang chiếm ưu thế rõ rệt. Đối với Việt Nam, việc đầu tư vào hạ tầng sạc xe điện và năng lượng tái tạo vẫn là con đường thực tế và hiệu quả nhất để tiến tới một hệ thống giao thông và năng lượng bền vững. Theo dõi bản đồ trạm sạc mới nhất tại TramSac.me.

Nguồn: CleanTechnica