COP31 đặt mục tiêu điện năng chiếm 35% năng lượng cuối cùng toàn cầu — tại sao "năng lượng hữu ích" mới là thước đo thực sự cho chuyển đổi xanh

Theo CleanTechnica, tại hội nghị khí hậu COP31, các quốc gia đã đề xuất một mục tiêu đầy tham vọng: điện năng phải đáp ứng 35% nhu cầu năng lượng cuối cùng (final energy) toàn cầu vào năm 2035. Đây là một bước tiến quan trọng, đẩy cuộc thảo luận về khí hậu vượt ra ngoài phạm vi phát điện, hướng tới các lĩnh vực vận tải, tòa nhà và công nghiệp — nơi nhiên liệu hóa thạch vẫn còn bám rễ sâu.

Ba thước đo năng lượng — sự khác biệt then chốt

Chuyên gia năng lượng Michael Barnard đã phân tích sâu về đề xuất COP31 và chỉ ra rằng cần hiểu rõ ba cách đo lường năng lượng khác nhau để đánh giá đúng tiến trình chuyển đổi xanh:

• Năng lượng sơ cấp (primary energy): Tổng năng lượng thô đi vào hệ thống, bao gồm cả phần tổn hao trong quá trình chuyển đổi. Ví dụ, nhiên liệu hóa thạch được tính trước khi đốt, nên con số luôn bị phóng đại so với thực tế sử dụng.
• Năng lượng cuối cùng (final energy): Năng lượng được giao đến tay người dùng tại điểm đo — là thước đo chính thức, có thể đo lường được và là cơ sở cho mục tiêu COP31.
• Năng lượng hữu ích (useful energy): Công, nhiệt, ánh sáng hoặc chuyển động thực sự được tạo ra sau khi thiết bị của người dùng chuyển đổi — đây mới là kết quả kinh tế thực sự.

Barnard thừa nhận ông từng nhầm lẫn khi áp dụng các hiệu chỉnh của năng lượng sơ cấp vào mục tiêu năng lượng cuối cùng. Ông nhấn mạnh rằng năng lượng cuối cùng và năng lượng hữu ích nằm ở hai phía khác nhau của thiết bị người dùng — một sự khác biệt quan trọng thường bị bỏ qua trong các cuộc thảo luận chính sách khí hậu.

Xe điện và bơm nhiệt thay đổi hoàn toàn phép tính

Điều thú vị là các công nghệ sạch như xe điện (EV) và bơm nhiệt (heat pump) thực sự làm giảm tổng năng lượng cuối cùng cần thiết, trong khi vẫn cung cấp dịch vụ tốt hơn hoặc tương đương:

• Hệ truyền động điện của xe EV tiêu thụ ít năng lượng cuối cùng hơn nhiều so với động cơ đốt trong, vì hiệu suất chuyển đổi cao hơn hẳn.
• Bơm nhiệt có thể tạo ra nhiều đơn vị nhiệt từ một đơn vị điện năng mua vào, vượt trội so với hệ thống sưởi điện trở thông thường.
• Động cơ điện và lò cảm ứng trong công nghiệp cũng thay đổi đáng kể tỷ lệ giữa năng lượng đầu vào và sản phẩm đầu ra.

Đây chính là nghịch lý: khi chuyển sang điện khí hóa hiệu quả, mẫu số của phép tính — tổng năng lượng cuối cùng — lại co lại. Mục tiêu 35% điện năng trong năng lượng cuối cùng có thể đạt được không chỉ bằng cách tăng sản lượng điện, mà còn nhờ giảm tổng năng lượng cần thiết.

Rủi ro nếu chỉ dựa vào mục tiêu năng lượng cuối cùng

Barnard cũng cảnh báo: việc điện khí hóa bằng nhiệt điện than vẫn có thể nâng tỷ lệ điện trong năng lượng cuối cùng mà không giảm phát thải. Tương tự, sử dụng sưởi điện trở thay vì bơm nhiệt sẽ làm phình to năng lượng cuối cùng từ điện mà không mang lại hiệu quả tương xứng.

Giải pháp ông đề xuất: kết hợp mục tiêu năng lượng cuối cùng với các bảng đánh giá năng lượng hữu ích đi kèm. Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và IRENA nên công bố ước tính năng lượng hữu ích hàng năm theo từng quốc gia và ngành, với các giả định minh bạch và khoảng tin cậy rõ ràng.

Ý nghĩa với thị trường Việt Nam

Đối với Việt Nam — quốc gia đang đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng và phát triển xe điện — bài phân tích này mang nhiều hàm ý quan trọng. Thị trường xe điện Việt Nam với sự dẫn dắt của VinFast đang góp phần trực tiếp vào việc giảm năng lượng cuối cùng trong lĩnh vực giao thông, nhờ hiệu suất vượt trội của động cơ điện so với động cơ đốt trong.

Việc mở rộng mạng lưới trạm sạc xe điện trên toàn quốc không chỉ hỗ trợ người dùng EV mà còn đóng vai trò then chốt trong mục tiêu điện khí hóa giao thông — một phần quan trọng của cam kết Net Zero 2050 mà Việt Nam đã đưa ra. Tuy nhiên, để đảm bảo hiệu quả thực sự, nguồn điện cấp cho các trạm sạc cần ngày càng đến từ năng lượng tái tạo, tránh tình trạng "điện khí hóa bằng than" mà Barnard cảnh báo.

Tổng kết

Mục tiêu 35% điện năng trong năng lượng cuối cùng toàn cầu vào năm 2035 là một bước đi đúng hướng và đầy tham vọng. Tuy nhiên, như Barnard tổng kết: "Năng lượng sơ cấp hướng dẫn kế toán nguồn cung; năng lượng cuối cùng đo lường mục tiêu chính sách; còn năng lượng hữu ích mới là kim chỉ nam cho tiến trình chuyển đổi thực sự." Việt Nam cần theo dõi cả ba thước đo này để đảm bảo lộ trình chuyển đổi xanh đạt hiệu quả cao nhất.

Nguồn: CleanTechnica